Top 7 điều cần biết về đời sống: bảy điểm neo người sống độc lập hay vấp nhất
Top 7 điều cần biết về đời sống mà chúng tôi đúc kết sau nhiều năm viết về mua sắm, nhà cửa và chi tiêu, không phải mấy thứ lý thuyết trên mạng. Đây là bảy điểm neo: tiền, nhà, bữa ăn, sức khỏe, mua sắm, an toàn và quan hệ.
Bạn không cần học thêm kỹ năng gì cao siêu. Cái thiếu thường chỉ là một vài nguyên tắc đủ chắc để sinh hoạt hằng ngày đỡ rối.
Danh sách này được lọc theo ba tiêu chí. Thứ nhất, mỗi điều phải ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày, không phải chuyện một năm mới gặp một lần.
Thứ hai, chúng tôi chỉ giữ những điều kiểm chứng được bằng ví dụ ở Việt Nam — giá thuê ở Hà Nội hay TP.HCM, bữa ăn ở nhà trọ, cách săn giá trên sàn thương mại điện tử.
Thứ ba, mỗi điều phải có mặt trái khi áp dụng. Cái gì nghe hay mà áp vào đời sống thực tế lại không ổn thì chúng tôi loại ngay từ đầu.
Điểm neo sẽ khác nhau tùy nhóm. Người sống một mình cần chắc phần tiền và bữa ăn trước. Gia đình trẻ phải ưu tiên nhà và sức khỏe. Còn người từ tỉnh chuyển lên thành phố thường vấp ở chỗ chọn nơi ở và quản lý thời gian.
Bạn cứ đọc trọn rồi tự gạch lại mục nào đang yếu nhất với mình. Làm từng mục một mới giữ được.
Thứ nhất: Tiền — quy tắc 50/30/20 có thật sự dùng được ở Việt Nam?
Quy tắc 50/30/20 nói dễ hiểu là chia thu nhập tháng thành ba phần: 50% cho nhu cầu thiết yếu, 30% cho mong muốn, và 20% để tiết kiệm hoặc trả nợ.
Chúng tôi chọn nó vì dễ nhớ và dễ chia. Người mới tập quản lý chi tiêu chỉ cần ba con số, không phải mở bảng tính phức tạp.
Nó phù hợp nhất với người có thu nhập ổn định theo tháng và chưa có nhiều khoản nợ. Ví dụ bạn đi làm lương 15 triệu, chia ra 7,5 triệu cho ăn ở đi lại, 4,5 triệu cho cà phê, mua sắm, giải trí, và 3 triệu bỏ riêng.
Nhưng ở thành phố lớn thì con số này cần chỉnh. Tiền thuê nhà một phòng khép kín ở nội thành hiện phổ biến khoảng 4-7 triệu. Cộng thêm điện nước và đi lại là đã vượt 50% thu nhập của người lương 15 triệu, chưa nói tới chuyện ăn uống.
Nói cách khác, 30% cho thuê nhà là mức tham chiếu, không phải mức cố định. Bạn phải tự cân lại tỷ lệ theo hoàn cảnh của mình, đừng cố ép cho tròn số.
Một cách xử lý chúng tôi thấy hiệu quả: giữ nguyên tinh thần ba phần, nhưng đổi tỷ lệ. Ví dụ 60/20/20 cho người thu nhập thấp đang thuê nhà, hoặc 40/30/30 cho người có thêm thu nhập phụ.
Sai lầm thường gặp là chia xong rồi tháng nào cũng phá khung. Nguyên nhân gốc thường là không tách tiền tiết kiệm ra khỏi tài khoản chi tiêu. Bạn nên để khoản 20% sang một nơi riêng, chuyển ngay đầu tháng.
Thứ hai: Nhà — chọn nơi ở theo tiêu chí nào thay vì theo cảm tính
Chuyện chọn nhà hay bị quyết bằng cảm giác: thấy ảnh đẹp, thấy giá vừa, chốt luôn. Ở thành phố lớn, cách đó dễ dẫn tới ở được vài tháng rồi phải dọn đi.
Chúng tôi gợi ý soi năm thứ trước khi đặt cọc. Một là thời gian đi làm thực tế, tính theo giờ cao điểm chứ không phải giờ bình thường.
Hai là tiếng ồn. Bạn nên ghé khu đó buổi tối và sáng sớm, vì quán ăn hay hàng xóm hát karaoke có thể chỉ xuất hiện đúng khung đó.
Ba là nguy cơ ngập khi mưa lớn. Hỏi người bán nước gần đó hoặc xem lại tin tức mùa mưa năm trước ở khu vực, thông tin này thường đáng tin hơn lời chủ nhà.
Bốn là điều khoản hợp đồng và tiền cọc, cụ thể là điều kiện được trả lại cọc khi bạn chuyển đi. Năm là hàng xóm và hướng nắng, hai thứ ảnh hưởng mỗi ngày mà ít ai để ý lúc xem nhà.
Mấy tiêu chí này phù hợp với người thuê dài hạn, sinh viên và người mới chuyển thành phố. Chịu khó đi xem 2-3 buổi khác nhau trong ngày sẽ đỡ phải chuyển nhà lần hai.
Mặt trái là nhà gần trung tâm luôn đắt hơn và ồn hơn, không có cách nào tránh hoàn toàn. Bạn chọn gần là chấp nhận điểm đó.
Đừng tham chữ “gần” mà bỏ qua hàng xóm. Ở nhà trọ hoặc căn hộ, hàng xóm ảnh hưởng tới chất lượng sống nhiều hơn vị trí, vì bạn không thể chọn lại hàng xóm sau khi đã ký hợp đồng.
Thứ ba: Bữa ăn — bếp nhỏ vẫn nấu được nếu chọn đúng vài thứ
Người ở nhà trọ không có bếp riêng vẫn nấu ăn được. Điều cần không phải là mua nhiều dụng cụ, mà là chọn đúng vài thứ có thể dùng thay nhau.
Tiêu chí chọn dụng cụ bếp của chúng tôi gồm ba điểm. Tần suất dùng thực tế, tức bạn thực sự dùng nó mấy lần một tuần, chứ không phải nghĩ là sẽ dùng.
Khả năng thay thế lẫn nhau. Một chiếc nồi lòng sâu, có nắp, dùng được để luộc, chiên, nấu canh và hấp, đáng giá hơn ba món chuyên dụng mỗi thứ một việc.
Thời gian vệ sinh. Món gì phải tháo ra nhiều bộ phận để rửa thì ít bữa đầu hào hứng, về sau sẽ nằm trong góc tủ.
Cách chọn này phù hợp với người nấu 3-4 bữa một tuần và người ở nhà trọ có một góc bếp nhỏ. Với nhóm đó, chỉ cần một bếp điện đôi hoặc bếp từ đơn, một nồi lòng sâu, một chảo chống dính và một dao là đủ xoay vòng.
Mặt trái của dụng cụ bếp là chồng chéo chức năng. Nồi chiên không dầu, nồi cơm điện tử và lò vi sóng có thể thay nhau khá nhiều việc, nên mua cả ba thường là dư.
Danh sách mua càng dài càng dễ bỏ xó. Chúng tôi từng thấy nhiều bạn mua cả bộ dao thớt, máy xay, máy ép, rồi ba tháng sau chỉ còn dùng đúng cái chảo.
Mẹo nhỏ: trước khi mua, bạn thử tưởng tượng một tuần nấu ăn của mình. Món nào lặp lại nhiều nhất thì mua dụng cụ cho món đó trước, đừng mua theo hình mẫu trên mạng.
Thứ tư: Sức khỏe — ngủ và vận động, cái nào nên ưu tiên trước
Ngủ và vận động hay bị đặt lên bàn cân như hai lựa chọn loại trừ nhau. Thực ra bạn có thể bắt đầu cả hai, nhưng nên ưu tiên thứ không tốn tiền và không phụ thuộc thời tiết.
Giấc ngủ thường được khuyến nghị cho người trưởng thành khoảng 7-9 giờ mỗi đêm. Vận động mức trung bình thường được khuyến nghị khoảng 150 phút mỗi tuần, tức chia ra khoảng 20-30 phút mỗi ngày, theo hướng dẫn phổ biến của ngành y tế.
Con số này nói lên điều gì với một người bận rộn? Điều đó có nghĩa là bạn không cần tập gym một tiếng mỗi ngày. Chỉ cần đi bộ nhanh 25 phút, năm ngày một tuần, là đã gần chạm mức tham chiếu.
Tiêu chí chọn thói quen để bắt đầu của chúng tôi là: chi phí gần bằng không, không phụ thuộc thời tiết, và dễ duy trì trong tuần bận. Đi bộ trong nhà hoặc leo cầu thang đáp ứng cả ba; chạy bộ ngoài trời thì vướng mưa nắng.
Với giấc ngủ, mấu chốt không phải là ngủ đủ 8 tiếng một cách máy móc. Điều quan trọng hơn là giờ đi ngủ và giờ thức đều nhau, kể cả cuối tuần.
Cần nói thẳng một điểm: con số khuyến nghị là mức tham chiếu, không phải mục tiêu cứng cho mọi người. Có người ngủ 7 tiếng vẫn tỉnh táo, có người cần 9 tiếng. Ai có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc nên hỏi bác sĩ trước khi đổi thói quen.
Chúng tôi cũng khuyên đừng đo bằng cảm giác một ngày. Theo dõi giấc ngủ trong hai tuần mới thấy được xu hướng của mình.
Thứ năm: Mua sắm — cách đọc nhãn và so giá trước khi trả tiền
Phần lớn tiền thất thoát trong chi tiêu hằng tháng không đến từ món đắt tiền, mà từ mấy món rẻ mua theo cảm hứng. Cách chặn hiệu quả nhất là có tiêu chí trước khi bấm nút đặt hàng.
Tiêu chí chọn một món đồ đáng mua gồm tần suất dùng ước tính, thời gian bảo hành, và chi phí thay thế phụ kiện. Cái thứ ba hay bị bỏ qua: một chiếc máy giá rẻ nhưng đầu lọc hay lưỡi dao đắt và hiếm thì tổng chi phí sở hữu lại cao.
Cách này phù hợp với người mua online nhiều và người mua đồ điện gia dụng dùng hằng ngày. Với nhóm này, đọc kỹ nhãn thông số quan trọng hơn đọc mô tả quảng cáo.
Ví dụ cùng một chiếc nồi chiên không dầu, dung tích 4 lít hay 6 lít sẽ quyết định bạn nấu đủ cho mấy người. Nhãn thường ghi theo lít, còn quảng cáo hay ghi theo số người phục vụ.
Một điểm cần lưu ý là giá trên sàn thay đổi theo ngày và theo khung giờ vàng, nên đừng tin con số bạn thấy sáng nay là giá cố định.
Điểm thứ hai là ảnh chụp có thể không đúng thực tế. Bạn nên kiểm chứng bằng đánh giá có ảnh chụp của người đã mua, ưu tiên ảnh chụp tại nhà chứ không phải ảnh studio.
Với những lần cần tra cứu kỹ trước khi quyết định, bạn có thể tham khảo thêm tại trang tổng hợp kiến thức đời sống, nơi chúng tôi gom các bài so sánh và hướng dẫn chọn mua cơ bản.
Một kinh nghiệm nữa của đội ngũ: trước khi mua món gì trên 1 triệu, để nó trong giỏ 24 tiếng. Hết một ngày mà vẫn thấy cần thì mua, còn không thì bỏ. Cách này lọc được phần lớn mua theo cảm hứng.
Thứ sáu: An toàn và kỹ năng số — hai thứ đừng để nước tới chân mới học
An toàn cá nhân và an toàn số có một điểm chung: hậu quả nặng nhưng cách phòng thì rẻ. Vấn đề là người ta chỉ học khi đã xảy ra chuyện.
Tiêu chí chọn kỹ năng an toàn để ưu tiên là: xảy ra thường ngày, hậu quả nặng nếu bỏ qua, và cách phòng chi phí thấp. Ba tiêu chí này lọc ra một danh mục khá ngắn.
- Khoá cửa khi ở nhà, kể cả ban ngày và kể cả khi chỉ ra ngoài vài phút.
- Đổi mật khẩu định kỳ, và không dùng chung một mật khẩu cho ngân hàng lẫn mạng xã hội.
- Kiểm tra giao dịch trước khi bấm link lạ, đặc biệt là link gửi qua tin nhắn kèm lời hối thúc.
- Bật xác thực hai lớp cho tài khoản ngân hàng và email chính.
- Giữ một bản sao giấy tờ quan trọng ở nơi khác nhà, phòng khi cần gấp.
Danh mục này phù hợp với gần như mọi nhóm, nhưng người sống một mình và người mới chuyển thành phố nên làm sớm hơn. Lý do đơn giản: người sống một mình không có ai nhắc, còn người mới chuyển nhà thì chưa quen khu vực và ít người thân gần đó.
Một điểm cần lưu ý là nhiều hướng dẫn trên mạng đã lỗi thời. Riêng chuyện bảo mật, bạn nên ưu tiên nguồn chính thống và cập nhật, ví dụ thông báo từ chính ngân hàng hoặc cơ quan chức năng.
Kỹ năng số cũng đáng đưa vào đây vì nó ảnh hưởng tới tiền thật. Một vụ lừa đảo qua link giả có thể lấy đi khoản tiết kiệm mà bạn để dành nhiều tháng.
Chúng tôi từng chứng kiến nhiều người bị mất tiền chỉ vì bấm vào đường link trong tin nhắn giả danh ngân hàng. Quy tắc dễ nhớ là không bấm link lạ, kể cả link trông rất giống thật.
Thứ bảy: Quan hệ và thời gian — chọn giữ ai và buông ai
Phần này là phần chủ quan nhất trong bảy điều. Không có chỉ số chung để đo, nhưng vẫn có vài tiêu chí tự quan sát được.
Tiêu chí đầu tiên là cảm giác sau khi gặp. Nếu tan buổi gặp mà bạn thấy nhẹ hơn thì mối quan hệ đó đang cộng cho bạn; nếu thấy nặng hơn thì đáng xem lại.
Tiêu chí thứ hai là khả năng cho đi và nhận lại. Mối quan hệ một chiều kéo dài sẽ bào mòn thời gian và cảm xúc của bạn mà không báo trước.
Tiêu chí thứ ba là khoảng cách địa lý. Nghe có vẻ thực dụng, nhưng thời gian di chuyển thật sự là một phần của mối quan hệ, nhất là ở thành phố lớn.
Cách này phù hợp với người đang quá tải xã giao và người mới chuyển nơi ở. Với người mới chuyển, việc chọn giữ nhóm bạn cũ qua tin nhắn hay chủ động tìm bạn mới gần nhà là một quyết định thật sự ảnh hưởng tới đời sống.
Mặt trái nằm ở tính chủ quan cao. Không có danh sách nào của người khác dùng đúng cho bạn, nên phần này cần tự quan sát trong vài tháng thay vì áp theo lời khuyên.
Điều chúng tôi rút ra là đừng cắt mối quan hệ trong lúc tức giận. Bạn thử giãn thời gian liên lạc một thời gian, rồi xem mình có nhớ và muốn giữ lại hay không.
Cách tự kiểm tra: 7 điều này phù hợp với hoàn cảnh của bạn không
Cách dùng bảng rất đơn giản. Bạn liệt kê bảy mục, rồi tự chấm điểm mức độ “đang kiểm soát được” từ 1 đến 5.
Mục nào dưới 3 điểm là mục cần xử lý trong 30 ngày tới. Bạn xử lý từng mục một, làm xong mục này rồi mới sang mục khác.
Điểm càng thấp thì càng nên ưu tiên, nhưng đừng cố làm cả bảy cùng lúc. Thay đổi dàn trải thường không giữ được quá vài tuần, vì mỗi mục cần thời gian thành nếp.
Dưới đây là gợi ý điểm bắt đầu theo từng nhóm:
- Sống một mình: bắt đầu từ tiền và bữa ăn. Lưu ý là không có ai nhắc, nên phải tự đặt mốc kiểm tra.
- Gia đình trẻ: bắt đầu từ nhà và sức khỏe. Lưu ý là ngân sách chung cần bàn rõ với nhau trước.
- Từ tỉnh lên thành phố: bắt đầu từ chọn nơi ở và quan hệ. Lưu ý là chưa quen khu vực và ít người thân gần đó.
Chúng tôi khuyên bạn giữ bảng này ở dạng viết tay. Viết tay giúp bạn nhớ lâu hơn và dễ nhìn ra mục nào mình hay né.
Sau 30 ngày, chấm lại bảy mục đó. Không cần đạt 5 điểm tất cả; chỉ cần mục nào yếu nhất tăng thêm một điểm là tiến bộ đã thấy rõ.
Với nhóm làm chủ doanh nghiệp nhỏ, có những quyết định chi phí bên ngoài đời sống cá nhân cũng đi theo logic tương tự: chọn sai đối tác khiến chi phí đội lên nhanh. Một quyết định sai lúc đầu thường tốn nhiều lần so với việc bỏ công kiểm tra trước.
Chuyện tiền trong nhà cũng vậy. Nếu bạn đang ở nhà thuê, nên để ý các khoản phát sinh không nằm trong hợp đồng, nhất là điều kiện hoàn cọc khi chuyển đi.
Câu hỏi thường gặp
7 điều cần biết về đời sống này áp dụng được cho cả người sống một mình và gia đình không?
Được, nhưng thứ tự ưu tiên khác nhau. Người sống một mình nên chắc tiền và bữa ăn trước. Gia đình nên chốt nhà và sức khỏe trước vì ảnh hưởng tới nhiều người hơn.
Nếu thu nhập không đều theo tháng thì nên chỉnh cách quản lý tiền thế nào?
Lấy mức thu nhập trung bình của ba tháng gần nhất làm gốc thay vì tháng cao nhất. Tháng nào có thêm thì đẩy thẳng phần dư vào khoản tiết kiệm, đừng nâng mức chi tiêu cố định.
Số liệu về giấc ngủ và vận động có công thức chung cho mọi người không?
Không có công thức chung. Mức 7-9 giờ ngủ và khoảng 150 phút vận động mỗi tuần là tham chiếu phổ biến, không phải mục tiêu cứng. Ai có bệnh nền nên hỏi bác sĩ.
Tiêu chí chọn nơi ở nên ưu tiên giá thuê hay thời gian đi lại trước?
Tùy số ngày bạn đi làm trong tuần. Đi làm năm ngày thì thời gian đi lại đáng ưu tiên hơn, vì nó ảnh hưởng mỗi ngày. Đi làm hai ba ngày thì có thể đổi lại để lấy giá thuê thấp hơn.
Có cần làm đủ cả 7 mục ngay trong tháng đầu không?
Không nên. Mỗi tháng xử lý một đến hai mục là nhịp giữ được. Làm cả bảy cùng lúc thường bỏ dở giữa đường.
Bảy điểm neo này không phải công thức cố định, mà là khung để bạn soi lại mình mỗi tháng. Bạn thử chọn đúng một mục đang yếu nhất, đặt một việc cụ thể làm trong 30 ngày tới, rồi chấm lại. Với kinh nghiệm của đội ngũ, người đi chậm mà đều thường giữ được nếp lâu hơn người lao vào sửa hết mọi thứ trong một tuần. Cần thêm góc nhìn nền trước khi quyết định, bạn ghé xu hướng mua sắm và tiêu dùng để đối chiếu, và tham khảo thêm cách tránh mua hớ khi chi tiêu. Khi cần hỗ trợ kỹ thuật trong nhà, bạn có thể tham khảo dịch vụ sửa chữa điện nước tại nhà cho các sự cố nhỏ hằng ngày.